Mùa nồm ẩm và vật phẩm trong nhà: gỗ nứt, đồng xỉn, tranh mốc và cách giữ
Các bài trước trong mục Bảo quản đi theo chất liệu và theo thời gian. Bài này đi theo một mùa: những tuần nồm ẩm cuối xuân ở miền Bắc, khi tường đổ mồ hôi, sàn nhà ướt như vừa lau, quần áo phơi ba ngày không khô. Ai ở miền Nam cũng gặp chuyện tương tự vào những đợt mưa dầm kéo dài, chỉ là không dồn dập bằng.
Đây là quãng thời gian vật phẩm trong nhà hỏng nhiều nhất trong năm, và cái hỏng thường chỉ hiện ra vài tháng sau, khi trời đã khô.
Nồm là gì, nói theo kiểu vật lý
Nồm xảy ra khi không khí ấm và rất ẩm tràn vào sau một đợt lạnh. Tường, sàn, đồ vật vẫn còn lạnh, nên hơi nước gặp bề mặt lạnh thì ngưng thành giọt. Độ ẩm trong nhà lúc đó thường vượt 90%. Hai hệ quả:
- Bề mặt đồ vật ướt thật, không chỉ ẩm. Đồng, sắt, gỗ, giấy đều đang tiếp xúc với nước.
- Nấm mốc có đủ điều kiện để mọc trên mọi thứ hữu cơ: gỗ, giấy, vải, keo dán.
Từng chất liệu phản ứng ra sao
- Gỗ: hút ẩm và trương ra. Khi trời khô lại, gỗ co lại không đều và nứt, nhất là tượng gỗ nguyên khối, đế gỗ to, chỗ có mắt gỗ. Vết nứt thường xuất hiện vào mùa khô kế tiếp, nên người ta ít nghĩ là do nồm.
- Đồng, đồng thau: hơi nước cộng với muối mồ hôi tay còn bám trên bề mặt tạo ra những đốm xanh, đốm đen. Đồ đồng thờ cúng có tro nhang bám càng dễ loang lổ.
- Đồ mạ, đồ phủ nhũ vàng: lớp phủ phồng rộp, bong từng mảng nếu lõi bên dưới bị ăn mòn.
- Tranh giấy, tranh lụa, câu đối, giấy dán sau tượng: lên đốm mốc nâu hoặc đen, giấy gợn sóng, mực có thể lem.
- Túi gấm, vải đỏ phủ, dây tết: ố màu, ra màu nhuộm sang vật bên cạnh.
- Đá, thạch anh, gốm sứ men: gần như không bị ảnh hưởng. Nhưng đế gỗ và keo dán đi kèm thì có.
- Trầm, gỗ thơm, nhang: hút ẩm, mất mùi, nhang bị ẩm khó cháy và cháy ra nhiều khói hơn.
Trước đợt nồm: chuẩn bị trong một buổi
- Lau khô và lau sạch dầu tay trên đồ đồng. Muối mồ hôi là chất xúc tác, lau sạch trước thì ít đốm hơn hẳn.
- Cất đồ nhạy cảm vào chỗ kín: tranh cuộn, túi gấm, trầm, nhang dự trữ cho vào hộp nhựa có nắp hoặc túi có khoá kéo, bỏ kèm gói hút ẩm.
- Kê đồ gỗ lên miếng lót, không để tiếp xúc trực tiếp với mặt đá lạnh hoặc sàn gạch, vì đó là chỗ nước ngưng nhiều nhất.
- Kéo đồ ra cách tường vài phân. Tường ngoài là bề mặt lạnh nhất và ướt nhất trong nhà.
🔴 Trong đợt nồm: đóng cửa, không phải mở cửa
Đây là chỗ nhiều người làm ngược. Phản xạ tự nhiên khi thấy nhà ẩm là mở toang cửa cho “thoáng”. Nhưng lúc nồm, không khí bên ngoài chính là nguồn hơi ẩm. Mở cửa là mời thêm hơi nước vào, gặp tường lạnh, ngưng tiếp.
- Đóng cửa sổ, cửa ra vào trong những ngày nồm nặng.
- Bật máy hút ẩm hoặc chế độ khô (dry) của điều hoà. Đây là hai cách duy nhất thực sự rút được nước ra khỏi không khí trong phòng.
- Quạt chỉ làm khô bề mặt khi không khí trong phòng đã bớt ẩm. Bật quạt mà vẫn mở cửa thì chỉ thổi hơi ẩm đi khắp phòng.
- Lau đồ vật bằng khăn khô, không dùng khăn ẩm, không xịt nước lau kính lên đồ gỗ.
Khi trời hửng nắng, gió khô trở lại, lúc đó mới mở cửa thông gió.
Những mẹo dân gian ít tác dụng
- Bát muối, bát vôi, than hoa đặt góc phòng: chúng có hút ẩm, nhưng lượng rất nhỏ so với hàng chục lít hơi nước trong một căn phòng. Đặt trong tủ kín nhỏ thì có ích, đặt giữa phòng thì không thấy khác biệt. Bát vôi sống còn nguy hiểm nếu trẻ nhỏ chạm vào hoặc đổ nước vào.
- Đốt nhang, đốt trầm nhiều cho “khô nhà”: không làm khô, chỉ thêm khói trong phòng đang đóng kín cửa. Khói nhang trong phòng kín là chuyện nên tránh, đặc biệt với người có bệnh hô hấp và trẻ nhỏ.
- Bếp than, lò than sưởi trong phòng: tuyệt đối không. Đốt than trong phòng kín sinh khí CO, đã có nhiều vụ ngộ độc tử vong mỗi mùa lạnh.
Sau đợt nồm: kiểm tra và xử lý
- Đồ đồng có đốm xanh: lau khô, dùng khăn mềm. Đốm nhẹ thường lau được. Với đồ cổ hoặc có lớp màu giả cổ, đừng chà mạnh hay dùng chất tẩy, vì sẽ mất luôn lớp màu cố ý tạo ra.
- Tranh, giấy có đốm mốc: để khô hoàn toàn ở chỗ thoáng, không phơi nắng gắt. Mốc trên tranh có giá trị thì nên đưa người làm phục chế, tự lau có thể loang ra.
- Đồ gỗ: đừng vội đặt cạnh cửa sổ nắng gắt hay gần điều hoà để “sấy”. Khô quá nhanh là nguyên nhân nứt. Để gỗ khô dần ở nhiệt độ phòng.
- Túi gấm, khăn phủ bị ố: giặt tay riêng, nước lạnh. Nếu ra màu nhiều, thay mới.
- Nhang, trầm bị ẩm: phơi chỗ thoáng có gió, không sấy bằng lửa.
Tủ kính, hộp kín: có nên không
Tủ kính trưng bày giúp hạn chế bụi và giảm dao động ẩm, nhưng tủ kín hoàn toàn trong mùa nồm cũng có thể giữ hơi ẩm bên trong. Bỏ vào tủ vài gói hút ẩm silica gel, thay hoặc sấy lại khi hạt chỉ thị đổi màu. Gói silica gel phải để xa tầm tay trẻ nhỏ.
Một chiếc ẩm kế điện tử nhỏ đặt trong phòng thờ hoặc tủ trưng bày giúp bạn biết khi nào thật sự ẩm, thay vì đoán theo cảm giác.
Nói gọn lại
Nồm làm hỏng đồ vì bề mặt đồ vật ướt thật. Trong những ngày nồm nặng, đóng cửa và hút ẩm, không mở toang cửa. Lau sạch dầu tay trên đồ đồng trước mùa, cất tranh giấy và túi gấm vào hộp kín có gói hút ẩm, kê đồ gỗ cách tường và sàn. Sau mùa nồm, để gỗ khô từ từ, đừng sấy, và đừng đốt nhang hay than trong phòng kín để “đuổi ẩm”.